شهرنوین

حسابداری

حقوق صاحبان سهام

حقوق صاحبان سهام نشاندهنده علایق و مالکیت صاحبان یک واحد تجاری نسبت به دارایی های آن واحد است که در واقع از کسر بدهی های واحد تجاری از دارایی های آن بدست می آید. به حقوق صاحبان سهام « ارزش ویژه » نیز اطلاق می شود. در یک موسسه تجاری، حقوق صاحبان سهام در اصل منافع صاحبان اصلی موسسه را نشان می‌دهد. در حسابداری، حقوق صاحبان سهام، اهدافی چون تعیین سرمایه قانونی و ثبت شده، تعیین منابع سرمایه شرکت و تعیین سود سهامی که می‌تواند، بین صاحبان سهام توزیع شود، را دنبال می‌نماید.

هر یک از سهامداران با سرمایه گذاری و خرید سهام شرکت‌های بورسی منافع و حقوقی دارند که امکان نقض آن وجود ندارد و باید از آن مطلع باشند؛ حقوق و منافعی که ناشی از مالکیت سهام شرکت‌های بورسی است در قانون تجارت کاملاً مشخص شده است و اطلاع از این حقوق و منافع ضروری بوده و می‌تواند در آینده حضور سهامداران در بازار سرمایه سودآور واقع شود. در این میان بر اساس قانون تجارت ایران هر یک از سهامداران حقوق مالی و غیر مالی دارند.

حقوق صاحبان سرمایه از نظر گزارش دهی به نوع واحد تجاری بستگی دارد. واحدهای تجاری را از این حاظ می توان به دو گروه کلی سهامی و غیر سهامی تقسیم کرد. شرکت های تضامنی و نسبی نمونه ای از شرکتهای غیر سهامی است که حقوق صاحبان سرمایه آنها معمولاً به تفکیک شرکا ارائه می شود. مانده حساب سرمایه هر شریک در حقوق صاحبان سرمایه ارائه می شود و سهم هر شریک از سود یا زیان های گذشته و برداشت ها در حساب جاری شرکاء نشان داده می شود . با توجه به اینکه اغلب واحدهای اقتصادی مهم به صورت شرکت سهامی است در مباحث بر حقوق صاحبان سرمایه اینگونه شرکتها بحث و بررسی می شود.

در شرکتهای سهامی تفاوت بین داراییها و بدهیها، حقوق صاحبان سهام (یا حقوق سهامداران )نامیده می شود .در ترازنامه معمولاً سعی بر این است که حقوق صاحبان سهام براساس منبع تأمین کننده تفکیک شود.مثلاض سرمایه تا حدودی بیانگر مبالغ سرمایه گذای شده توسط صاحبان سهام است و سود تقسم نشده نشانگر آن بخش از حقوق صاحبان سهام است که از طریق عملیات شرکت تأمین شده است.

آنچه که باعث تفکیک اجزاء حقوق صاحبان سهام می شود الزامات قانونی،به خصوص قانون تجارت است.طبق قانون تجارت، مبلغ سرمایه قانونی شرکت و افزایش وکاهش آن دارای الزامات خاصی است و بنابراین باید به طور مجزا منعکس شود.همچنین طبق مفاد مواد140 و238 اصلاحیه قانون تجارت بخشی از سود قابل تخصیص باید به اندوخته قانونی منتقل شود تا زمانی که اندوخته قانونی به 10% سرمایه شرکت برسد.اندوخته قانونی قابل انتقال به سرمایه نیست و در شرایط معمول هم قابل تقسیم نیست.بنابراین اندوخته قانونی هم بهتر است به عنوان یک رقم جدا گزارش شود چون ماهیت خاصی دارد.

حقوق صاحبان سهام شامل اقلام زیر است:
- سرمایه قانونی
- افزایش سرمایه
- صرف سهام
- اندوخته قانونی
- سایر اندوخته ها
- سود و زیان انباشته
- سهام خزانه
- مازاد تجدید ارزیابی موجودی ها


سرمایه قانونی :
آن قسمت از حقوق صاحبان سهام است که بوسیله سهامداران یا صاحبان اصلی شرکت پرداخت شده یا خریداری گردیده یا از محل سودهای بدست آمده از فعالیتهای قبلی شرکت به صورت سود سهمی به مالکیت سهامداران درآمده است .سود سهمی به سودی اطلاق می شود که در پایان سال مالی و بعد از مشخص شده سود و زیان دوره مالی ، بنا بر دلایل مختلف منجمله حفظ نقدینگی در شرکت جهت انجام عملیات مالی ، بجای اینکه به صورت نقدی به سهامداران پرداخت گردد ،به صورت سهم به آنها واگذار می شودو در واقع سرمایه آنها از محل سود بدست آمده افزایش می یابد . به این نوع سود ، سود سهمی گفته می شود.

انواع سهام :
سهام از نظر شکلی به بانام و بی نام و از لحاظ حقوقی به عادی و ممتاز تقسیم بندی می شود.

با توجه به ماده 24 از بخش دوم فصل اول باب سوم قانون تجارت ، سهم قسمتی از سرمایه شرکت است که نشاندهنده میزان تعهد و مشارکت و منافع صاحب سهم در شرکت می باشد.ورقه سهم سند قابل معامله ای است که نشاندهنده تعداد سهامی است که صاحب آن در شرکت سهامی دارد. سهم از لحاظ شکلی یا با نام است یا بی نام:

سهام با نام سهمی است که دلالت بر مالک بودن فرد مشخصی دارد و نام و مشخصات مالک سهم بر روی سهم و دفتر ثبت و نقل و نتقال سهام شرکت ثبت می گردد .نقل و انتقال سهام با نام براحتی انجام نمی گیرد و در واقع حکم چک در وجه شخص را دارد.

سهام بی نام سهمی است که نام مالک آن بر روی آن قید نشده و دارنده آن همانند چک در وجه حامل ، مالک آن شناخته می شود. جهت تبدیل سهام بی نام به با نام می بایست بر اساس مفاد 43 الی 45 از بخش سوم فصل اول باب سوم قانون تجارت عمل نمود . در صورت نیاز می توان به قانون پیش گفته مراجعه نمود.


سهام از نظر حقوق به سهام عادی و سهام ممتاز تقسیم می شوند:
سهام عادی و سهام ممتاز دو نوع سهامی است که شرکت های سهامی میتوانند صادر کنند.براساس تبصره 2 ماده 24 قانون تجارت در صورتی که برای بعضی از انواع سهام، شرکت با رعایت مقررات این قانون مزایایی قائل شود،اینگونه سهام، سهام ممتاز نامیده میشود. به طور معمول در کشورهای غربی سهام ممتاز سهامی است که سود آن ثابت است و در صورت ورشکستگی شرکت دارندگان آن برای بازیافت سرمایه خود نسبت به دارندگان سهام عادی دارای اولویت می باشند.اما در ایران سهام ممتاز ممکن است سهامی باشد که از لحاظ حق رأی برای آن امتیاز قائل شده باشند.یعنی این نوع سهام در مواردی معادل همان سهام عادی کشورهای غربی است.

سهام داران عادی دارندگان اصلی حقوق صاحبان سهام و صاحب اصلی شرکت میباشند.این سهام دارن هیئت مدیره را تعیین میکنند و حقوق آنها معادل دارایی ها پس از کسر بدهی ها و حقوق دارندگان سهام ممتاز است. سهام عادی سهامی است که سهامداران عادی شرکت مالک آن هستند و پایان هر سال و پس از مشخص شدن سود و زیان و سود هر سهم و پرداخت سود سهام ممتاز ، دارندگان آن سود هر سهم خود را دریافت نموده و در کلیه مجامع قانونی هر سهم دارای یک رای می باشد.

سهام ممتازسهامی است که جهت تامین مالی توسط شرکت منتشر می شود و این امتیاز را دارد که میزان سود آن مشخص و معین است و سود این نوع سهام قبل از سهام عادی پرداخت می شود و در صورت انحلال شرکت پس از تسویه بدهی ها ابتدا مبلغ اسمی سهام ممتاز به دارندگان آن پرداخت و مابقی به دارندگان سهام عادی تعلق خواهد داشت. دارندگان سهام ممتاز از حق رای در مجمع برخوردار نیستند.

طبق استاندارد حسابداری شماره1 نحوه ارائه صورت های مالی باید موارد زیر در متن ترازنامه یا در یادداشت های توضیحی افشا شود:

الف. برای هرطبقه از سهام:

1. تعداد سهام مصوب
2. تعداد سهام منتشر شده و میزان سرمایه پرداخت شده
3. ارزش اسمی هر سهم
4. حقوق و مزایا و محدودیت های مربوط
5. سهام واحد تجاری که در مالکیت واحدهای تجاری فرعی و وابسته است

ب. مبالغ دریافتی باعث افزایش سرمایه قبل از ثبت قانونی آن
پ. صرف سهام
ت.ماهیت و موضوع هریک از اندوخته ها
هـ. مبالغ منظور شده در صورت های مالی بابت سود سهام پیشنهادی

دربعضی موارد، مجمع عمومی صاحبان سهام، افرزایش سرمایه شرکت را تصویب می کند و اجرا آن را در اختیار هیئت مدیره قرار میدهد.هیئت مدیره ممکن است به تدریج این کار را انجام دهد و به همین دلیل ممکن است تعداد سهام تصویب شده توسط مجمع با تعداد سهام منتشر شده متفاوت باشد. واحد تجاری فرعی،واحدی است که تحت کنترل واحدی دیگر باشد. مالکیت بیش از 50% سهام دارای حق رأی نشانه وجود کنترل است.

سرمایه (capital)
سرمایه به زبان ساده آورده صاحبان سهام (شرکا) جهت تشکیل شرکت می‌باشد؛ که این آورده می‌تواند بصورت وجه نقد یا اموال و اثاثه و ماشین آلات و ... باشد. سرمایه، بدهی موجودیت اقتصادی (واحد تجاری) به صاحبان آن است. به عبارتی ساده سرمایه عبارت از حق یا حقوق مالی مالک یا مالکین نسبت به دارایی های هر واحد اقتصادی می‌باشد.

شرکت سهامی شرکتی است که سرمایه آن به سهام تقسیم می شود و حقوق صاحبان سهام در ورقه ای بنام ورقه سهام یا برگه سهام مشخص میشود.طبق ماده 25 قانون تجارت اوراق سهام باید متحدالشکل و چاپی و دارای شماده ترتیب لااقل 2 نفر برسد که به موجب مقررات اساس نامه تعیین می شود. در ورقه ی سهم نام شرکت و شماره ثبت آن،مبلغ سرمایه ثبت شده و مبلغ پرداخت شده آن،نوع سهم،مبلغ اسمی سهم و تعداد سهام باید مشخص شود.

مبلغ اسمی کل سهام بیانگر سرمایه قانونی شرکت می باشد و چنانچه سرمایه پرداخت شده بیش از مبلغ اسمی کل سهام باشد، تفاوت آن تحت عنوان صرف سهام منعکس می شود. در ایران همه ی شرکت های سهامی باید مبلغ اسمی سهام خود را مشخص کنند اما در بعضی کشورها چنین الزامی وجود ندارد و سرمایه پرداخت شده در قالب یک رقم واحد گزارش می شود. در گذشته دور،در کشور امریکا ارزش اسمی هر سهم معادل ارزش بازار آن در تاریخ صدور تعیین میشد.چنانچه سرمایه گذاری سهام داران کمتر از مبلغ اسمی سهمی بود و منافع داخلی شرکت برای پرداخت بدهی طلب کاران کافی نبود،دادگاه در بعضی موارد سهام دارن را متعهد به پرداخت مانده مطالبات آنان می کرد.امروزه در امریکا اغلب سهام صادر شده بدون ارزش اسمی یا درای ارزش اسمی پایین است و ارزش اسمی اهمیت خود را از دست داده است.

اندوخته ها ( reserves)
اندوخته ها عبارتند از بخشی از سود واحد تجاری که بر اساس الزامات قانونی یا تصمیم مجمع عمومی صاحبان سهام و به لحاظ حمایت از منافع بستانکاران و اعتبار دهندگان و یا ایجاد منابع لازم برای طرح های توسعه آتی در نظر گرفته می شود و در طول دوره محدودیت قابل توزیع بین سهامداران نمی باشد. اندوخته ها مبالغی است که به منظور تقویت بنیه مالی شرکت،ملاحظات مدیریتی، الزامات قانونی و همچنین حفظ حقوق بستانکاران یا استفاده از مزایای مالیاتی از سود قابل تقسیم شرکت ها کسر می شود. اندوخته به عبارت دیگر نشانگر مبالغی است که توزیع آن بین سهامداران محدود یا ممنوع می شود.

در شرکت ممکن است اندوخته های مختلفی مانند اندوخته قانونی، اندوخته احتیاطی، اندوخته طرح و توسعه، و ...) وجود داشته باشد. درحال حاضر اندوخته قانونی،اندوخته عمومی،اندوخته طرح و توسعه از جمله اندوخته هایی است که در ترازنامه شرکتهای سهامی منعکس میشوند طبق ماده 238 قانون تجارت، از سود خالص شرکت پس از وضع زیان های وارده در سال های قبل باید معادل یک بیستم آن بر طبق ماده 140 قانون تجارت به عنوان اندوخته قانونی موضوع شود. اندوخته طرح و توسعه برای استفاده از مزایای مالیاتی طرح های توسعه شرکت در نظر گرفته میشود و از سود قابل تخصیص کسر می گردد.

اندوخته قانونی (Legal reserve)
طبق ماده 140 اصلاحیه قانون تجارت، یک بیستم سود خالص هر سال باید به عنوان اندوخته قانونی در نظر گرفته شود. ازطرف دیگر، طبق ماده 238 همان اصلاحیه، مبنای محاسبه اندوخته قانونی، سود خالص پس از وضع زیان های وارده در سال های قبل تعیین شده است. بنابراین، در شرایطی که شرکت زیان انباشته (سنواتی ) دارد، تنها ، رقم سود خالص سال جاری نباید مبنای محاسبه اندوخته قانونی قرار گیرد بلکه لازم است جمع زیان سنواتی از رقم سود خالص سال جاری کسر و یک بیستم مازاد محاسبه و به عنوان اندوخته قانونی در نظر گرفته شود. اندوخته قانونی طبق قانون تجارت باید هر ساله یک بیستم معادل 5% سود شرکت جهت اندوخته قانونی ذخیره شود تا به 10% سرمایه برسد و این اندوخته اجباری است.


اندوخته احتیاطی (General Contingency reserve)
اندوخته احتیاطی برای تقویت بنیه مالی موسسه جهت مقابله در برابر زیان های احتمالی یا استثنایی آتی منظور می گردد. اصولاً اندوخته احتیاطی بر خلاف اندوخته قانونی الزامی نیست و به همین جهت نرخ یا مبلغ این اندوخته در اساسنامه یا در مجمع عمومی صاحبان سهام تعیین می گردد و به همین اعتبار لازم الاجرا می باشد.


اندوخته طرح و توسعه (Development and plan reserve)
مدیریت موسسه ممکن است بخشی از سود انباشته را برای توسعه و انجام پروژه ها آتی در نظر بگیرد. این اندوخته از نوع اختیاری می باشد. این نوع اندوخته ها اگر با مجوز وزارت صنایع انجام شود از معافیتهای مالیاتی نیز برخوردار می گردند و در اصطلاح یک نوع اندوخته سرمایه ای است.


سود (زیان) انباشته Retained (loss) earnings
در حسابداری، به مبلغی از سودها (یا زیان های) یک شرکت سهامی، که به صورت سود (یا زیان) سهام، به سهام‌داران پرداخت (یا با آنها تسویه) نشده و در حسابی انباشته شده را سود (زیان) انباشته می گویند. سود انباشته در سمت چپ ترازنامه و زیر ستون حقوق صاحبان سهام ثبت می‌شود. سود انباشته بیانگر سود های تقسیم نشده یا تخصیص نیافته از آغاز فعالیت شرکت پس از کسر زیان های تحمل شده می باشد.سود انباشته نشانگر منابع داخلی شرکت است که توسط صاحبان سهام مجدداً سرمایه گذاری شده یا به نوعی مبین تأمین مالی از محل فعالیت های شرکت است.

تغییر سود (زیان) انباشته طی دوره منعکس کننده بخشی از تغییرات حوق صاحبان سهام طی دوره می باشد که در گردش حساب سود (زیان انباشته) زیر صورت سود و زیان ارائه می گردد.گردش حساب سود (زیان) انباشته جزء عملکرد مالی شرکت نیست و باید به گونه ای ارائه شود که چنین تردید را هم ایجاد نکند. در صورت عملکرد مالی،درآمدها و هزینه های شناسایی شده گزارش می شود،در صورتی که اجزای گردش حساب سود (زیان) انباشته ماهیت درآمد یا هزینه ندارند و به همین دلیل از سود و زیان به طور کامل منفک و به عنوان یک یادداشت مهم زیر صورت سود و زیان قرار می گیرد.


سایر اجزای حقوق صاحبان سهام
برخی اقلام که ماهیت درامد یا هزینه دارند طبق استاندارهای حسابداری یا قوانین و مقررات در صورت سود وزیان منعکس نمی شوند و مستقیماً در بخش حقوق صاحبان سهام گزارش می شود. برای پوشش نواقص صورت سودوزیان،طبق استاندارد حسابداری شماره 6 گزارش عملکرد مالی، صورت سود و زیان جامع تهیه می شود. درآمدها و هزینه هایی که صورت سود و زیان را دورزده اند باید در صورت سود و زیان جامع منعکس و در بخش حقوق صاحبان سهام طبقه بندی شوند.

مازاد تجدید ارزیابی دارایی های ثابت مشهود، دارایی های نامشهود،و سرمایه گذاری های بلند مدت،سودو زیان سایر داراییها و بدهی های ارزی شرکت های دولتی مشمول ماده 136 قانون محاسبات عمومی کشور مصوب شهریور ماه 1366 و حقوق عمومی در شرکت های آب و برق نمونه ای از اینگونه اقلام است این اقلام به طور جداگانه در بخش حقوق صاحبان سهام مجزا از سود (زیان) انباشته نشان داده می شود.

بیشتر بخوانیم:
- تبیین رابطه تورم و رشد اقتصادی در ایران
- گذری بر استانداردهای حسابداری ایران
- مدیریت تولید و بهای تمام شده



کلیدواژه‌ها: ارزش ویژه-اندوخته قانونی-سهام خزانه-سرمایه قانونی-حقوق صاحبان سهام-انواع سهام- سهام-سهام بی نام -سهام عادی-سهام ممتاز-یادداشت های توضیحی-سرمایه (capital)-اندوخته ها ( reserves) -اندوخته قانونی (Legal reserve)-اندوخته احتیاطی (General Contingency reserve)-اندوخته طرح و توسعه (Development and plan reserve)-سود (زیان) انباشته Retained (loss) earnings